| data publikacji: 8 stycznia 2026 roku
| autorzy: lek. Andrzej Pomiećko, dr n. med. Jakub Wiśniewski
Ultrasonografia jest badaniem obrazowym pierwszego wyboru w ocenie kanału kręgowego noworodków i młodych niemowląt. Badanie jest bezpieczne, dostępne i nieinwazyjne –nie wymaga zastosowania promieniowania jonizującego ani sedacji, a możliwość przenoszenia aparatu pozwala na wykonanie badanie przy łóżku pacjenta. USG umożliwia dynamiczną ocenę w czasie rzeczywistym rdzenia kręgowego, ogona końskiego i nici końcowej, co jest szczególnie przydatne w wykrywaniu zakotwiczenia rdzenia kręgowego i innych dysraficznych wad wrodzonych.
U małych dzieci, do około 3-4 miesiąca życia, niecałkowicie skostniałe chrzęstne elementy tylne kręgosłupa stanowią doskonałe okno akustyczne do kanału kręgowego. Nieskostniałe wyrostki kolczyste tylne tworzą okno sonograficzne pomiędzy skostniałymi łukami kręgów, umożliwiając szczegółową wizualizację struktur wewnątrzkanałowych. Po skostnieniu elementów tylnych kręgosłupa badanie USG może być nadal wykonywane, jednak możliwość oceny jest ograniczona przez na cień akustyczny. Mimo tych ograniczeń, badanie może być przydatne w wybranych sytuacjach klinicznych, takich jak lokalizacja stożka rdzenia w celu wykluczenia zespołu zakotwiczonego rdzenia.
Skuteczne badanie USG kanału kręgowego wymaga znajomości anatomii kręgosłupa i kanału kręgowego, najczęstszych wariantów anatomicznych oraz głównych zmian patologicznych.
Technika obrazowania jest kluczowa dla powodzenia badania i została szczegółowo opisana we wspólnych praktycznych zaleceniach wydanych przez American Institute of Ultrasound in Medicine, American College of Radiology, Society of Radiologists in Ultrasound oraz Society for Pediatric Radiology.
Do oceny kanału kręgowego noworodka stosuje się przede wszystkim głowice liniowe o wysokiej częstotliwości. Najczęściej wykorzystywane są głowice o częstotliwości w zakresie 7-12 MHz, chociaż częstotliwość wyższa niż 12 MHz może zapewnić lepszą rozdzielczość obrazu. W większości przypadków optymalne jest stosowanie głowicy liniowej 9-12 MHz lub wyższej. W wybranych przypadkach pomocna może być głowica convex o częstotliwości 8-10 MHz.
Typowa głębokość obrazowania wynosi 3-5 cm, a strefę ogniskowania ustawia się na 1,5-2,5 cm. Wzmocnienie należy dostosować tak, aby umożliwić wyraźne różnicowanie struktur wewnątrzoponowych, takich jak rdzeń kręgowy i korzenie nerwowe. Rutynowe badanie obejmuje skanowanie w płaszczyźnie strzałkowej i poprzecznej od połączenia czaszkowo-szyjnego do końca kości guzicznej, włącznie ze stożkiem rdzenia, ogonem końskim i kością guziczną.
Obrazowanie w projekcji strzałkowej (podłużnej) wykonuje się w płaszczyźnie pośrodkowej i przyśrodkowej dla zapewnienia kompleksowej oceny.
USG panoramiczne (z rozszerzonym polem widzenia) jest szczególnie pomocne przy numerowaniu kręgów i ocenie położenia poszczególnych elementów kanału kręgowego – powinno obejmować poziom od T12 do kości guzicznej na jednym obrazie.
Płaszczyzna poprzeczna umożliwia wizualizację poprzecznych przekrojów rdzenia kręgowego, korzeni nerwowych, opony twardej i tkanek miękkich.
Podkładki żelowe (gel pads) mogą być pomocne w wizualizacji struktur powierzchownych oraz ocenie zagłębień i zatok skórnych.
USG z wykorzystaniem opcji Dopplera nie jest rutynowo stosowane do oceny unaczynienia struktur kanału kręgowego, ale może być pomocne w ocenie zmian naczyniopochodnych i guzów okolicy kręgosłupa.
Aby zmaksymalizować komfort i zminimalizować ruchomość pacjenta podczas USG kanału kręgowego, niemowlę powinno być utrzymywane w cieple i nakarmione przed badaniem. Badanie zazwyczaj wykonuje się w pozycji na brzuchu. Umieszczenie małego ręcznika lub wałka pod dolną częścią brzucha może uwydatnić krzywiznę lędźwiowo-krzyżową i poszerzyć przestrzenie międzykolcowe, ułatwiając prawidłowe numerowanie trzonów kręgowych. Zgięcie w biodrach i kolanach może dodatkowo pomóc w otwarciu okna ultrasonograficznego. Szyja dziecka powinna być lekko zgięta podczas oceny połączenia czaszkowo-szyjnego.
Niemowlę z wadą powłok brzusznych, taką jak przepuklina pępowinowa lub niezoperowane wytrzewienie, może wymagać badania w pozycji leżącej na boku.
Niemowlęta zbyt niespokojne w pozycji na brzuchu mogą być trzymane na kolanach lub przy ciele opiekuna.
Płaszczyzna strzałkowa (podłużna) zapewnia ogólną ocenę kręgosłupa. Obrazowanie strzałkowe wykonuje się w płaszczyźnie pośrodkowej i przyśrodkowej, uzyskując obrazy panoramiczne ułatwiające numerację kręgów.
USG w płaszczyźnie poprzecznej pozwala na ocenę poszczególnych przestrzeni międzykręgowych, obejmującą rdzeń kręgowy i korzenie nerwowe, oponę twardą oraz skórę.
W trakcie USG kanału kręgowego należy przeprowadzić dynamiczną ocenę ruchomości rdzenia kręgowego i korzeni nerwowych. W niektórych przypadkach pomocne może być również USG w M-mode.
Należy pamiętać, że prawidłowy, nieuwięziony rdzeń również może nie wykazywać znaczącej pulsacji przez kilku pierwszych tygodni życia, co częściowo przypisuje się zmniejszonej objętości płynu mózgowo-rdzeniowego, wynikającej z fizjologicznego odwodnienia noworodków.
Przekrój podłużny przez kanału kręgowego – widoczna ruchomość ogona końskiego.
Lokalizacja stożka rdzenia opiera się na dokładnym numerowaniu kręgów.
Najczęstsze podejście do numeracji trzonów kręgów zaczyna się od uwidocznienia połączenia lędźwiowo-krzyżowego po zidentyfikowaniu zaokrąglonej kości guzicznej i kątowo ustawionej kości krzyżowej. Pierwszy trzon kręgu powyżej tego punktu orientacyjnego oznacza L5, kontynuując liczenie w górę dla pozostałych kręgów. Połączenie lędźwiowo-krzyżowe charakteryzuje się zmianą kąta między poziomo zorientowanymi kręgami lędźwiowymi i kręgami krzyżowymi. Pozycję stożka rdzeniowego można też potwierdzić przez liczenie kręgów w dół od żebra 12. lub liczenie dogłowowo od kręgu S5.
USG panoramiczne z rozszerzonym polem widzenia może obrazować długie odcinki kręgosłupa i znacznie ułatwia identyfikację poziomu kręgowego.
Alternatywnie, kość guziczna – która jest zaokrąglona i często nieskostniała w porównaniu z kręgami krzyżowymi – może służyć jako punkt odniesienia.
Należy jednak pamiętać, że kostnienie kości guzicznej jest zmienne – u niektórych pacjentów jest całkowicie chrzęstna i hipoechogeniczna (podobna do krążków międzykręgowych), u innych wykazuje pewien stopień kostnienia z zaokrągloną lub trójkątną morfologią. Ta zmienność stanowi pułapkę, o której należy pamiętać przy liczeniu trzonów kręgowych.
Worek oponowy zwykle kończy się na poziomie S2 i również pomaga w potwierdzeniu numerowania kręgów.
Podczas USG kanału kręgowego należy ocenić następujące elementy: stożek rdzenia (zwykle na poziomie L2-3), ruchomość korzeni nerwowych, worek oponowy, nić końcowa oraz obecność zmian wewnątrzkanałowych – torbielowatych lub litych.
W płaszczyźnie strzałkowej (podłużnej) rdzeń kręgowy jest widoczny jako hipoechogenna, tubularna struktura z centralnym echem odpowiadającym kanałowi centralnemu.
W płaszczyźnie poprzecznej rdzeń kręgowy jest widoczny jako okrągła (na poziomie piersiowo-lędźwiowym) lub owalna (na poziomie szyjnym) hipoechogenicza struktura, z centralnym echem w odległości około 1/3 do 1/2 między przednią a tylną ścianą kanału kręgowego.
Średnica rdzenia kręgowego jest zmienna – najszersza na poziomie szyjnym i lędźwiowym (ze względu na obecność korzeni nerwowych splotu szyjnego i lędźwiowego), a najwęższa na poziomie piersiowym. Z rdzenia kręgowego odchodzą parzyste korzenie nerwowe grzbietowe i brzuszne.
Stożek rdzenia stanowi ogonowe zakończenie rdzenia kręgowego i przechodzi w nić końcową i jest otoczony korzeniami nerwowymi ogona końskiego. Lokalizacja stożka rdzenia jest jednym z kluczowych elementów badania USG kręgosłupa.
U zdrowych, donoszonych noworodków stożek rdzenia zwykle kończy się powyżej krążka międzykręgowego L2-L3 lub na poziomie górnej blaszki granicznej L3. U zdrowych dzieci stożka rdzenia widoczny jest pomiędzy trzonami kręgów L1 i L2. Stożek powinien przyjmować pozycję grawitacyjną, z prawidłową ruchomością.
Lokalizacja stożka może zmieniać się w trakcie pierwszych 3. miesięcy po porodzie. Im młodsze dziecko, tym większa szansa, że stożek rdzenia znajdować się będzie poniżej typowej lokalizacji. U tych pacjentów należy wykonać badanie kontrolne w celu udokumentowania prawidłowej lokalizacji. Badanie kontrolne zwykle wykonuje się pod koniec 3. miesiąca życia. U wcześniaków stożek rdzenia na poziomie kręgu L3 może być prawidłowy, jednak zalecana jest kontrola po osiągnięciu wieku skorygowanego (40 tygodni).
Nić końcowa jest pasmem włóknistym rozciągającym się od stożka rdzenia do ogonowego końca kanału kręgowego, otoczonym nerwami ogona końskiego. Dystalnie od stożka rdzenia widocznych jest kilka echogenicznych linii odpowiadających nici końcowej i korzeniom nerwowym ogona końskiego.
Prawidłowa grubość nici końcowej wynosi poniżej 2 mm na poziomie L5-S1. Dokładniej, nić prawidłowa nić końcowa ma średnicę od 0,5 do 2,0 mm.
Pogrubiała nić końcowa wykazuje zwiększoną echogeniczność w porównaniu z sąsiadującymi korzeniami nerwowymi ze względu na niewielką objętość odkładającej się w niej tkanki tłuszczowej. Może to być uznane za wariant prawidłowy, jeśli grubość wynosi poniżej 2 mm.
Nerwy ogona końskiego są zawieszone w dystalnej części worka oponowego. Korzenie nerwowe powinny unosić się w płynie mózgowo-rdzeniowym, bez przylegania do siebie nawzajem lub otaczających struktur. Układają się grawitacyjnie, pulscując wraz z akcją serca i oddechem oraz poruszając się swobodnie przy zmianach pozycji pacjenta.
Należy pamiętać, że ruchomość korzeni nerwowych ogona końskiego może być zmniejszona w pierwszych dniach życia z powodu względnego odwodnienia noworodka.
Przekrój podłużny przez kanału kręgowego – widoczna ruchomość ogona końskiego.
Przekrój podłużny przez końcowy odcinek kanału kręgowego, widoczne pulsowanie ogona końskiego.
Worek oponowy sięga do kręgu S2 i zawiera rdzeń kręgowy, nić końcową oraz ogon koński, otoczone bezechową przestrzenią podpajęczynówkową wypełnioną płynem mózgowo-rdzeniowym. Przestrzeń podpajęczynówkowa jest przerywana przez hiperechogenne liniowe korzenie nerwowe oraz więzadła zębate.
Granica worka oponowego stanowi echogeniczne połączenie między oponą twardą a pajęczynówką, widoczne jako równoległe linie na obrazach podłużnych i koncentryczne linie na obrazach poprzecznych. Przestrzeń podtwardówkowa jest przestrzenią potencjalną między tymi warstwami, niewidoczną przy braku płynu lub krwi. Tłuszcz nadtwardówkowy znajduje się grzbietowo i brzusznie względem granicy opony twardej.
Jestem absolwentem Wydziału Lekarskiego Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. W 2022 ukończyłem szkolenie specjalizacyjne w dziedzinie pediatrii w Klinice Pediatrii, Hematologii i Onkologii Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego w Gdańsku...
Jestem absolwentem Wydziału Lekarskiego i Studiów Doktoranckich Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. W 2015 roku uzyskałem tytułu specjalisty z dziedziny pediatrii, a w 2016 roku stopień doktora nauk medycznych...
