| data publikacji: 6 października 2026
| autorzy:
dr n. med. Błażej Littwin
dr n. med. Jakub Wiśniewski
lek. Andrzej Pomiećko« Wszystkie materiały o USG trzustki
Trzustka należy do narządów, których uwidocznienie może sprawiać trudności. Leży w nadbrzuszu, a dostęp do niej ogranicza gaz w żołądku i dwunastnicy. U dzieci sytuacja jest korzystniejsza niż u dorosłych – cieńsze powłoki i mniejsza odległość od czoła głowicy pozwalają pracować wyższymi częstotliwościami i uzyskać obraz o rozdzielczości nieosiągalnej u pacjenta dorosłego. Warunkiem powodzenia jest uporządkowana technika: właściwe ustawienie głowicy w stosunku do osi narządu oraz świadome wykorzystanie sąsiadujących narządów jako okien akustycznych.
Badanie trzustki najczęściej wykonujemy w pozycji leżącej na wznak. W niektórych przypadkach pomocna może być zmiana ułożenia pacjenta (przy ocenie ogona trzustki) oraz ocena w pozycji stojącej.
Głowica odpowiednia do badania trzustki musi łączyć dwie cechy: penetrację wiązki wystarczającą do dotarcia do narządu położonego stosunkowo głęboko oraz szeroki kąt obrazowania, pozwalający objąć cały narząd na jednym skanie. Pierwszy warunek oznacza pracę w zakresie niskich częstotliwości.
Głowicą z wyboru jest głowica konweksowa. W pediatrii chętnie sięgamy po jej wariant – głowicę mikrokonweksową, która pracuje w podobnym zakresie częstotliwości, ale ma znacznie mniejszą powierzchnię czoła. U najmniejszych pacjentów przekłada się to bezpośrednio na możliwość przylegania do ciała i manewrowania w wąskim nadbrzuszu. Jeżeli mikrokonweks nie jest dostępny, nie uniemożliwia to przeprowadzenia badania – głowica konweksowa o odpowiednio dobranej częstotliwości pozostaje rozwiązaniem w pełni wystarczającym.
U dzieci warto pamiętać o głowicach liniowych. Narządy są mniejsze i położone bliżej powłok, a tkanka podskórna cieńsza niż u dorosłych – im młodsze dziecko, tym wyższą częstotliwość możemy zastosować. Współczesne głowice liniowe pracują również w zakresie niskich częstotliwości, co daje lepszą penetrację przy zachowaniu wyższej rozdzielczości obrazu. U noworodków i niemowląt głowica liniowa często okazuje się wystarczająca do przeprowadzenia pełnego badania jamy brzusznej.
Rodzaje głowic wykorzystywanych przy ocenie trzustki: konweksowa, mikrokonweksowa i liniowa.
Do oceny trzustki wykorzystujemy presety brzuszne – „Abdomen Adult” lub „Pediatric Abdomen”. Warto też sprawdzić przygotowane przez producenta presety narządowe. Presety brzuszne często są dostępne również dla głowic liniowych. Wybierając najpierw głowicę liniową, a następnie ustawiając preset brzuszny, często automatycznie uruchamia się opcja szerokiego obrazowania, co poszerza pole widzenia.
O tym, gdzie przyłożyć głowicę, decyduje znajomość anatomii, ale w praktyce warto posługiwać się powtarzalnym schematem, który sprawdza się u większości pacjentów:
Przyłożenie poprzeczne poniżej wyrostka mieczykowatego (kółko). Linia przerywana – linia pośrodkowa ciała; czerwony znacznik głowicy skierowany w stronę badającego.
Kolejny krok jest bardzo istotny – aby uwidocznić trzustkę w jej osi długiej, głowicę delikatnie rotujemy w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara – znacznikiem w stronę prawej nogi pacjenta, mniej więcej na godzinę ósmą. Rotacja pozwala objąć oś długą trzustki na jednym skanie. Częsty błąd na początku nauki polega na tym, że po poprzecznym przyłożeniu głowicy od razu przechodzimy do pochylania głowicy i próby oceny narządu. Bez wcześniejszej rotacji nie uda się uwidocznić trzustki w jednym przekroju, a dalsza walka o właściwą projekcję staje się niepotrzebnie żmudna.
Rotacja głowicy przeciwnie do ruchu wskazówek zegara – znacznik na godzinę ósmą. Po prawej: tak ustawiona głowica obejmuje oś długą trzustki.
Ruch rotacji głowicy przeciwnie do ruchu wskazówek zegara.
Opisana wyżej projekcja służy do skanowania trzustki w osi długiej. Głowica ułożona jest skośnie do linii pośrodkowej w okolicy nadbrzusza, a skanowanie prowadzimy ruchem wahadłowym, naprzemiennie dogłowowo i doogonowo.
Projekcja skośna do osi długiej ciała – oś długa trzustki.
Ruch skanowania trzustki w osi długiej.
Druga projekcja jest podłużna względem osi ciała, czyli poprzeczna do osi długiej trzustki. Uzyskujemy ją, rotując głowicę o 90 stopni – układamy ją wtedy podłużnie względem osi długiej ciała i skanujemy narząd w przekroju poprzecznym. Punkt podparcia głowicy pozostaje bez zmian, pod wyrostkiem mieczykowatym, a pochylamy ją wahadłowo naprzemiennie w stronę jednego i drugiego boku pacjenta.
Przyłożenie podłużne – głowica wzdłuż osi długiej ciała, znacznikiem w stronę głowy pacjenta; trzustkę obrazujemy w przekroju poprzecznym.
Nowe artykuły i nagrania o USG u dzieci - praktyczne, oparte na dowodach, prosto na Twoją skrzynkę.
Zapisz sięTrzustka jest narządem miąższowym położonym w nadbrzuszu środkowym. Wyodrębniamy w niej trzy główne części – głowę, trzon i ogon – a w obrębie głowy dodatkowo wyrostek haczykowaty. Głównym przewodem wyprowadzającym jest przewód Wirsunga. U części osób obecny jest także przewód dodatkowy, czyli przewód Santoriniego. Przez głowę trzustki przebiega ponadto istotny element dróg żółciowych – przewód żółciowy wspólny (PŻW), który łączy się z przewodem Wirsunga, a wspólne ujście obu przewodów znajduje się w dwunastnicy, w brodawce Vatera.
Budowa trzustki: głowa z wyrostkiem haczykowatym, trzon i ogon.
Przewody trzustki: przewód Wirsunga, przewód Santoriniego oraz przewód żółciowy wspólny przechodzący przez głowę trzustki.
Ujście przewodów do dwunastnicy: przewód żółciowy wspólny i przewód Wirsunga uchodzą na brodawce większej (Vatera), przewód Santoriniego – na brodawce mniejszej.
Powierzchownie, czyli do przodu i boku od trzustki, leżą wątroba, żołądek i dwunastnica. Od strony lewej trzustka graniczy ze śledzioną i lewą nerką. Grzbietowo znajdują się duże naczynia jamy brzusznej – aorta i żyła główna dolna. W tej lokalizacji znajduje się także odejście pnia trzewnego od aorty.
Położenie trzustki wśród sąsiednich narządów – widok od przodu. 1 – dwunastnica; 2 – prawa nerka; 3 – lewa nerka; 4 – śledziona; 5 – aorta; 6 – żyła główna dolna; 7 – żyła wrotna; 8 – żyła śledzionowa; 9 – trzustka.
Przekrój poprzeczny na poziomie odejścia pnia trzewnego. 1 – wątroba; 2 – żołądek; 3 – śledziona; 4 – lewa nerka; 5 – aorta z odejściem pnia trzewnego; 6 – żyła główna dolna; 7 – żyła wrotna; 8 – trzustka.
Przesuwając głowicę doogonowo uwidocznimy pień żyły wrotnej wraz z jej spływem, czyli żyłą śledzionową i żyłą krezkową górną. Poniżej uwidocznimy tętnicę krezkową górną oraz żyłę krezkową górną.
Naczynia w okolicy trzustki na trzech poziomach: a) odejście pnia trzewnego, b) spływ żyły wrotnej, c) poniżej spływu. 1 – aorta; 2 – żyła główna dolna; 3 – pień trzewny z odgałęzieniami; 4 – pień żyły wrotnej; 5 – żyła śledzionowa; 6 – tętnica krezkowa górna; 7 – żyła krezkowa górna.
Głównym narządem leżącym do przodu od trzustki, a więc bezpośrednio pod głowicą, jest wątroba, która stanowi główne okno akustyczne. Poprzez miąższ wątroby możemy ocenić trzustkę i wyodrębnić poszczególne części: po lewej stronie obrazu głowę, pośrodkowo trzon, po prawej ogon. Grzbietowym ograniczeniem obrazu jest kręgosłup. Po bokach widoczne są obie nerki, po lewej stronie obrazu dwunastnica otaczająca głowę trzustki, po prawej cień żołądka wypełnionego treścią pokarmową, sąsiadujący z ogonem. Do przodu od kręgosłupa biegną duże naczynia – aorta i żyła główna dolna. Po lewej stronie obrazu widoczny jest spływ żyły wrotnej.
Trzustka w osi długiej – głowa, trzon i ogon oraz struktury okoliczne.
Głowica liniowa pozwala na dokładniejszą ocenę trzustki. Przy szerokim obrazowaniu (Trapezoid) i wysokiej częstotliwości wyodrębnimy dodatkowo wyrostek haczykowaty, a w centralnej części obrazu tubularną strukturę przewodu Wirsunga. W dużym zbliżeniu widoczne są hiperechogeniczne linie zewnętrzne, odpowiadające ścianom przewodu, oraz cienkie hipoechogeniczne światło przewodu. Obrazowanie trzustki głowicami o niższych częstotliwościach często nie pozwala na uwidocznienie prawidłowego przewodu Wirsunga.
Trzustka w ocenie głowicą liniową. Oznaczony przewód Wirsunga i wyrostek haczykowaty.
Przewód Wirsunga. Po prawej stronie pomiar z wykorzystaniem opcji zoom.
W odcinku wewnątrztrzustkowym PŻW bywa trudny do odróżnienia od otaczających naczyń, szczególnie wtedy, gdy jest poszerzony. Pomocne jest zastosowanie opcji dopplera, w których naczynia zakodują się kolorem, a PŻW pozostanie bez sygnału. Ocenę dróg żółciowych i trzustki u dziecka z kamicą szerzej opisaliśmy w Medycynie Praktycznej: 3-letnia dziewczynka ze złogiem w pęcherzyku żółciowym.
Przewód żółciowy wspólny. Obrazowanie B-mode.
Po zrotowaniu głowicy do osi długiej ciała skanujemy trzustkę w osi krótkiej. Poprzez ruch wahadłowy uzyskujemy kolejne przekroje poprzeczne.
Obrazowanie trzustki w jej osi krótkiej. Głowica ułożona podłużnie względem osi ciała.
Ruch wahadłowy głowicy i odpowiadające mu przekroje poprzeczne trzustki.
Trzon. Wątroba jako okno akustyczne widoczna jest najbliżej głowicy, a grzbietowym ograniczeniem obrazu pozostaje kręgosłup. Na jego powierzchni uwidocznimy tubularną strukturę aorty wraz z odgałęzieniami – pniem trzewnym i tętnicą krezkową górną. Po prawej stronie obrazu leży żołądek, częściowo wypełniony treścią pokarmową. Miąższ trzustki znajdziemy pomiędzy odgałęzieniami aorty, a wątrobą – do przodu od naczyń i grzbietowo do wątroby.
Oś krótka trzustki – poziom trzonu.
Głowa. Pochylając głowicę w stronę prawego boku pacjenta, uzyskamy przekrój poprzeczny przez głowę trzustki. Grzbietowo do niej przebiega oś długa żyły głównej dolnej, a do przodu od trzustki widoczny jest pęcherzyk żółciowy.
Oś krótka trzustki – poziom głowy, opisane struktury.
Oś krótka trzustki – poziom głowy (film).
Ogon. Pochylamy głowicę wahadłowo w stronę lewego boku pacjenta. Wzdłuż osi długiej ogona przebiegają naczynia śledzionowe, które odróżnimy przy pomocy kolorowego dopplera. Kolor koduje kierunek przepływu względem głowicy – czerwony oznacza przepływ w jej stronę, niebieski przepływ od niej – a to, które naczynie zakoduje się którym kolorem, wynika z jego przebiegu w danym ustawieniu głowicy. Skalę koloru odczytujemy z podziałki widocznej na ekranie.
Oś krótka trzustki – poziom ogona (film).
Oś krótka trzustki – poziom ogona. Kolorowy doppler z identyfikacją naczyń śledzionowych; we wstawce płaszczyzna przekroju.
Ogon jest tą częścią narządu, która najczęściej sprawia trudności diagnostyczne i bywa trudny do uwidocznienia. Poza oknem akustycznym przez wątrobę z nadbrzusza mamy do dyspozycji drugie – śledzionę.
Postępujemy wtedy następująco:
Okno śledzionowe – głowica w lewej linii pachowej tylnej, na wysokości wyrostka mieczykowatego, znacznikiem w stronę pleców.
Na obrazie uwidocznimy kolejno śledzionę, przeponę, poniżej nerkę oraz naczynia śledzionowe, a pod żyłą śledzionową (czyli po prawej stronie ekranu) ogon trzustki. W praktyce najprościej odnaleźć najpierw żyłę śledzionową: narząd widoczny na prawo od niej to ogon trzustki.
Ogon trzustki uwidoczniony przez okno śledzionowe – opisane struktury.
Zajęcia praktyczne, podczas których ćwiczymy technikę badania USG jamy brzusznej, to fundament naszych kursów USG jamy brzusznej w pediatrii - w małych grupach, na modelach i pacjentach.
Naucz się badać - pewnie i powtarzalnie.
W ocenie trzustki skupiamy się na trzech podstawowych cechach: zarysie zewnętrznym, echogeniczności i echostrukturze.
Zarys zewnętrzny. W warunkach prawidłowych jest gładki i regularny, dzięki czemu narząd pozostaje dobrze odgraniczony od struktur sąsiednich. Trzustkę otacza torebka łącznotkankowa, na tyle cienka, że nie uwidaczniamy jej dokładnie.
Zarys zewnętrzny trzustki (strzałki) – gładki i regularny.
Echogeniczność. Wynika z proporcji tkanki łącznej, tłuszczowej i gruczołowej w miąższu – u dzieci tkanka gruczołowa stanowi około 85% masy narządu. W warunkach prawidłowych echogeniczność miąższu trzustki jest równa echogeniczności miąższu wątroby. U zdrowych noworodków może być niższa od echogeniczności wątroby. Z wiekiem echogeniczność trzustki rośnie – u osoby dorosłej jest nieznacznie wyższa niż echogeniczność wątroby.
Trzustka izoechogeniczna względem miąższu wątroby (film).
Echostruktura. Prawidłowo jest jednorodna, taka sama w każdej części narządu. Ocena echostruktury trzustki wymaga jednak doświadczenia, szczególnie przy pracy głowicą liniową o wysokiej częstotliwości. Trzustka ma budowę zrazikową: tkanka gruczołowa poprzedzielana jest cienkimi przegrodami łącznotkankowymi i tkanką tłuszczową. Przy wysokich częstotliwościach zaczynamy tę budowę „widzieć”, przez co obraz staje się „naturalnie niejednorodny”. To jedna z ważniejszych pułapek w ocenie trzustki. Badając głowicą konweksową, nie zauważymy zaburzenia jednorodnej echostruktury, a ten sam pacjent zbadany głowicą liniową o wysokiej częstotliwości może mieć wyraźnie zaznaczoną budowę zrazikową i nieco niejednorodny obraz. Za każdym razem musimy więc rozstrzygnąć, czy mamy do czynienia z rzeczywistą niejednorodnością, czy ze skutkiem wysokiej częstotliwości obrazowania.
Echostruktura trzustki – głowica konweksowa.
Pomocna jest tu zasada, którą warto stosować przy ocenie każdego narządu. W razie wątpliwości, zanim wyciągniemy wnioski, obejrzyjmy narząd obiema głowicami. Jeżeli wątpliwość pozostaje, sprawdźmy różne presety (np. tarczycowy lub przeznaczony do narządów powierzchownych).
Pomiary trzustki najczęściej wykonujemy przy wskazaniach klinicznych lub w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości. Pomiarów dokonujemy w przekroju poprzecznym (skośnym), wzdłuż długiej osi trzustki. Mierzymy wymiary przednio-tylne (AP):
Pomiary trzustki – wymiary AP głowy, trzonu i ogona.
Pomiary trzustki – przykład pomiaru.
Jeżeli przewód Wirsunga jest widoczny, możemy zmierzyć jego szerokość. W publikacjach występują rozbieżności dotyczące norm wielkości trzustki. Podajemy górne granice wartości referencyjnych (średnia + 2 SD) za Siegelem i wsp. – te same, z których korzysta nasz kalkulator norm.
Pomiar szerokości przewodu Wirsunga – przewód nieposzerzony.
| Wiek | Głowa | Trzon | Ogon |
|---|---|---|---|
| noworodek | ≤ 18 mm | ≤ 10 mm | ≤ 18 mm |
| niemowlę | ≤ 25 mm | ≤ 14 mm | ≤ 20 mm |
| 1-10 lat | ≤ 24 mm | ≤ 16 mm | ≤ 26 mm |
| 10-18 lat | ≤ 30 mm | ≤ 17 mm | ≤ 28 mm |
Szerokość przewodu Wirsunga:
| Wiek | Norma podręcznikowa | Próg podejrzenia zapalenia |
|---|---|---|
| 1-6 r.ż. | do 1 mm | > 1,5 mm |
| 7-12 r.ż. | do 1,5 mm | > 1,9 mm |
| 13-18 r.ż. | do 1,5 mm | > 2,2 mm |
Normę podajemy za Riccaboną, próg podejrzenia zapalenia za Chao i wsp. – to nie granica normy, tylko wartość, która w tej pracy odróżniała dzieci z ostrym zapaleniem trzustki od zdrowych.
Kompletne, powtarzalne badanie trzustki u dziecka obejmuje następujące elementy oceny:
Artykuł jest częścią serii „Jama brzuszna – obraz prawidłowy i technika badania”. Technikę i obraz trzustki pokazujemy też na nagraniu:
Zobacz również pokrewne artykuły:
Chcesz przećwiczyć ocenę trzustki na żywo, w małej grupie? Zapraszamy na kurs USG jamy brzusznej w pediatrii: ebacademy.pl/lp-usg-brzuch
Wyślij do nas wiadomość, a my postaramy się odpowiedzieć jak najszybciej (jak tylko skończymy badanie 🙂)
Napisz
Jestem absolwentem Wydziału Lekarskiego Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. W 2020 uzyskałem tytuł specjalisty z dziedziny pediatrii, a w 2023 roku stopień doktora nauk medycznych na podstawie pracy dotyczącej możliwości wykorzystania ultrasonograficznej elastografii wątroby w onkologii dziecięcej...
