| data publikacji: 17 października 2026
| autorzy:
dr n. med. Błażej Littwin
lek. Andrzej Pomiećko
dr n. med. Jakub Wiśniewski« Wszystkie materiały o USG jelit
Przewód pokarmowy to najdłuższa struktura, zlokalizowana głównie w jamie brzusznej – od przełyku, przez żołądek i jelito cienkie, po jelito grube i odbytnicę. Jego ściana ma budowę warstwową, a u dzieci, przy cienkich powłokach brzusznych, głowice o wysokiej częstotliwości pozwalają uwidocznić i ocenić poszczególne warstwy.
Wykonując badanie USG przewodu pokarmowego, skupiamy się na ocenie kolejnych odcinków: przełyku – szyjnego, śródpiersiowego i podprzeponowego, żołądka, dwunastnicy, jelita cienkiego, okolicy krętniczo-kątniczej oraz jelita grubego wraz z odbytnicą. W każdym z nich oceniamy grubość, echogeniczność i warstwowość ściany, unaczynienie, szerokość światła oraz perystaltykę, a także okoliczne tkanki i węzły chłonne. Wiarygodna ocena tych struktur wymaga systematycznego, powtarzalnego podejścia – znajomości techniki badania oraz prawidłowego obrazu każdego z odcinków.
Podstawowej oceny ultrasonograficznej przewodu pokarmowego dokonujemy głowicami przezbrzusznymi. Wykorzystujemy głowice konweksowe (1-6 MHz) oraz głowice liniowe i konweksowe o wysokiej częstotliwości (5-15 MHz).
U dzieci rzadko korzystamy z głowic endorektalnych. Częściej poszerzamy badanie o ocenę przezkroczową (głowicą liniową lub konweksową), która daje dogodne okno akustyczne do oceny odbytnicy.
Z opcji aparatu przydatne jest obrazowanie harmoniczne, które poprawia widoczność warstw ściany, oraz Color Doppler, którym oceniamy unaczynienie ściany – przy drobnych naczyniach warto ustawić go na wolny przepływ.
Pierwszym odcinkiem przewodu pokarmowego, który możemy uwidocznić, jest przełyk. Oceniamy go w odcinku szyjnym, śródpiersiowym oraz wewnątrzbrzusznym (podprzeponowym).
W badaniu przezbrzusznym uwidaczniamy kolejno: wpust, żołądek (okolicę dna, trzonu i odźwiernika), dwunastnicę, jelito cienkie (jelito czcze i kręte), okolicę krętniczo-kątniczą z zastawką Bauhina, okrężnicę (wstępnicę, poprzecznicę, zstępnicę i esicę) oraz odbytnicę. U części zdrowych dzieci udaje się uwidocznić prawidłowy wyrostek robaczkowy.
Przewód pokarmowy w jamie brzusznej zaopatrywany jest przez trzy główne naczynia tętnicze: pień trzewny, tętnicę krezkową górną oraz tętnicę krezkową dolną. Tętnice, żyły, nerwy i naczynia chłonne przebiegają w krezce, zaopatrując poszczególne segmenty jelita.
Grubość ściany przewodu pokarmowego różni się w zależności od odcinka, stopnia wypełnienia treścią pokarmową (rozciągnięcia) oraz fazy skurczu błony mięśniowej. W warunkach prawidłowych, w fazie rozkurczu, grubość ściany żołądka wynosi 3-6 mm, jelita cienkiego 1-3 mm, a jelita grubego 0,5-4 mm. Grubość ściany przełyku nie powinna przekraczać 6 mm. Pomiar wykonany w fazie skurczu może prowadzić do błędnego uznania ściany za pogrubiałą.
Głowice liniowe oraz konweksowe o wysokiej częstotliwości pozwalają uwidocznić pięć warstw prawidłowej ściany żołądka i jelita. Badania eksperymentalne wykazały, że warstwy widoczne w obrazie ultrasonograficznym odpowiadają warstwom histologicznym:
Litery oznaczeń na rycinach (S – światło, F – fałd, H – haustracja) są żółte .
Kolejność warstw jest taka sama w każdym odcinku przewodu pokarmowego. Różnice dotyczą przede wszystkim grubości błony mięśniowej – w żołądku, szczególnie w okolicy odźwiernika, jest ona istotnie grubsza niż w pozostałych częściach układu pokarmowego.
Przełyk w odcinku szyjnym na poziomie tarczycy, widoczny grzbietowo do lewego płata tarczycy. Przekrój poprzeczny. Widoczna budowa warstwowa ściany przełyku. S – światło przełyku
Nowe artykuły i nagrania o USG u dzieci - praktyczne, oparte na dowodach, prosto na Twoją skrzynkę.
Zapisz sięPoszczególne części przewodu pokarmowego identyfikujemy na podstawie położenia topograficznego oraz cech morfologicznych.
Cechą charakterystyczną żołądka są fałdy śluzówkowe w obrębie trzonu i dna, dobrze widoczne wtedy, gdy żołądek nie jest nadmiernie wypełniony.
Żołądek na poziomie dna. Przekrój poprzeczny. Widoczna budowa warstwowa ściany żołądka. S – światło żołądka; F – fałd błony śluzowej
Żołądek na poziomie trzonu. Przekrój poprzeczny. Strzałkami oznaczone fałdy błony śluzowej. S – światło żołądka
Dla jelita cienkiego charakterystyczne są fałdy okrężne. Ich liczba i wysokość zmniejszają się stopniowo od początku jelita czczego do końcowego odcinka jelita krętego. Najlepiej widoczne są wtedy, gdy jelito wypełnione jest płynną treścią.
Jelito czcze. Przekrój podłużny. Widoczne fałdy okrężne – charakterystyczna cecha jelita czczego.
Pętle jelita grubego rozpoznajemy po obecności haustracji. Haustracje i fałdy półksiężycowate najlepiej widoczne są w obrębie wstępnicy i poprzecznicy, gdy jelito wypełnione jest płynną lub półpłynną treścią.
Jelito grube. Zstępnica. Przekrój podłużny. Widoczna budowa warstwowa ściany oraz widoczne haustracje (H) i fałdy półksiężycowate (F).
Jelito grube. Poprzecznica. Przekrój podłużny. Widoczne haustracje (H) i fałdy półksiężycowate (F).
Przewodu pokarmowego, a w szczególności jelita cienkiego, nie da się zobrazować w trakcie pojedynczego, ciągłego skanu. Stopniowo oceniamy kolejne obszary jamy brzusznej, dlatego tak istotne znaczenie ma stała kolejność badania. Badanie może być utrudnione przez zwiększoną objętość gazu w świetle jelita (należy jednocześnie pamiętać, że gaz może być jednym z objawów zaburzeń i chorób układu pokarmowego). Zwiększona masa ciała może uniemożliwić zastosowanie głowicy liniowej oraz ograniczyć możliwość prawidłowej oceny ściany jelita.
Przełyk oceniamy zarówno w projekcji poprzecznej, jak i podłużnej. Badanie zaczynamy w odcinku szyjnym za pomocą głowicy liniowej. Jako punkt topograficzny wykorzystujemy płat tarczycy, najczęściej lewy – odcinek szyjny przełyku przebiega równolegle do tchawicy i grzbietowo do tylnego zarysu płata. Dla ułatwienia możemy poprosić pacjenta o przełknięcie śliny: w świetle przełyku pojawi się wówczas hiperechogeniczna, przemieszczająca się treść.
Przełyk w odcinku szyjnym na poziomie tarczycy. Przekrój poprzeczny i podłużny. Badanie w czasie rzeczywistym w trakcie przełykania.
Do oceny odcinka śródpiersiowego przełyku niezbędne są głowice zapewniające odpowiednią głębokość penetracji wiązki, czyli konweksowe, mikrokonweksowe oraz sektorowe. Odcinek podprzeponowy oceniamy z projekcji podmostkowej, z tego samego miejsca, z którego oceniamy żołądek.
Przełyk w odcinku śródpiersiowym. Przyłożenie podłużne w linii pośrodkowej, głowica konweksowa.
Badanie przewodu pokarmowego rozpoczynamy zwykle od pełnej oceny narządów jamy brzusznej, a w kolejnym kroku dołączamy ocenę żołądka i jelit. Jest to uzupełnienie podstawowego badania USG jamy brzusznej, a nie osobne badanie narządowe.
Wstępnej oceny dokonujemy najczęściej głowicą konweksową, co pozwala uzyskać ogólny obraz i zidentyfikować poszczególne odcinki, a następnie stosujemy głowicę liniową o wysokiej częstotliwości. Optymalnie badanie wykonujemy na czczo, choć w sytuacjach nagłych nie jest to konieczne, a u dzieci – nie zawsze możliwe.
Przy znacznej objętości gazów jelitowych oceny dokonujemy z przyłożenia bocznego, w płaszczyźnie czołowej – głowicę przykładamy wówczas obustronnie w liniach pachowych.
Ocenę przewodu pokarmowego wykonujemy zwykle techniką stopniowanego ucisku, wykorzystywaną również przy ocenie trzustki, dużych naczyń i przestrzeni zaotrzewnowej. Polega ona na przyłożeniu głowicy do powierzchni ciała pacjenta, delikatnym wstępnym ucisku, a następnie przesuwaniu głowicy z naprzemiennym zwiększaniem i zmniejszaniem ucisku, bez całkowitego odpuszczania głowicy. Pozwala to przemieścić gazy jelitowe i treść pokarmową, a dzięki temu uwidocznić ścianę.
Żołądek oceniamy w projekcji poprzecznej i podłużnej. Głowicę przykładamy w okolicy podmostkowej, a jako okno akustyczne wykorzystujemy lewy płat wątroby. Ruch wahadłowy i rotacja głowicy pozwalają na pełną ocenę od okolicy wpustu do odźwiernika.
Żołądek na poziomie trzonu. Przekrój poprzeczny. Widoczna budowa warstwowa ściany żołądka.
Dno żołądka często najlepiej widoczne jest w projekcji przez śledzionę – głowicę przykładamy podłużnie w linii pachowej tylnej lewej, a następnie skanujemy ruchem wahadłowym, pochylając ją grzbietowo i brzusznie.
Ocena dna żołądka może początkowo sprawiać trudności zarówno techniczne, jak i interpretacyjne. Niekiedy okolica dna wypełnionego treścią pokarmową imituje zmianę ogniskową lub guz. Ważna jest wtedy ocena anatomii z różnych projekcji, najczęściej obiema głowicami.
Żołądek w okolicy dna. Pośrednie wypełnienie żołądka płynną treścią i gazami. Widoczne pofałdowania błony śluzowej.
Zajęcia praktyczne, podczas których ćwiczymy technikę badania USG jamy brzusznej, to fundament naszych kursów USG jamy brzusznej w pediatrii - w małych grupach, na modelach i pacjentach.
Naucz się badać - pewnie i powtarzalnie.
Dwunastnicę identyfikujemy po charakterystycznym przebiegu w kształcie litery „C” wokół głowy trzustki oraz po położeniu części trzeciej – pomiędzy aortą a naczyniami krezkowymi górnymi. Skanujemy głównie w projekcji poprzecznej, czyli w przekroju poprzecznym dwunastnicy, stopniowo przesuwając głowicę wzdłuż jej przebiegu do granicy z jelitem cienkim.
Dwunastnica wypełniona płynną treścią. 1 – opuszka, 2 – część zstępująca, 3 – część poprzeczna, O – odźwiernik
Początkowy odcinek – opuszka dwunastnicy – stanowi kontynuację przewodu pokarmowego za odźwiernikiem. W tej lokalizacji widoczna jest istotna zmiana grubości błony mięśniowej ściany: grubsza, hipoechogeniczna błona mięśniowa odźwiernika płynnie przechodzi w cienką błonę mięśniową dwunastnicy, grubością zbliżoną do przylegającej do niej błony podśluzowej.
Granica pomiędzy żołądkiem a dwunastnicą. Widoczne płynne przejście grubszej warstwy błony mięśniowej odźwiernika w cieńszą warstwę błony mięśniowej opuszki dwunastnicy.
Ocena jelita cienkiego wymaga odpowiedniej strategii i cierpliwości. Zaczynamy od granicy jelita cienkiego i części poprzecznej dwunastnicy, systematycznie przesuwając głowicę wzdłuż pionowych, równoległych i nakładających się na siebie linii.
Jelito czcze zwykle znajdziemy w lewym górnym i środkowym kwadrancie, a jelito kręte – w prawym środkowym i dolnym. Naczynia biodrowe po stronie prawej stanowią punkt orientacyjny dla okolicy krętniczo-kątniczej.
Jelito kręte. Przekrój podłużny w okolicy prawego dołu biodrowego. Widoczna budowa warstwowa ściany.
Potwierdzeniem właściwej identyfikacji jelita cienkiego jest obecność fałdów okrężnych – najlepiej widocznych, gdy jelito wypełnione jest płynną treścią.
Badanie w czasie rzeczywistym. Jelito czcze w przekroju podłużnym. Widoczne fałdy okrężne.
Obrazowanie jelita grubego rozpoczynamy od początkowego odcinka, czyli okolicy krętniczo-kątniczej. Głowicę układamy poprzecznie – w przekroju poprzecznym jelita – i stopniowo przesuwamy ją w kierunku części dystalnej. Oceniamy kolejno kątnicę, wstępnicę, zgięcie wątrobowe, poprzecznicę, zgięcie śledzionowe, zstępnicę, esicę i ostatecznie odbytnicę.
Jelito grube. Zstępnica. Przekrój poprzeczny. Widoczna budowa warstwowa ściany.
Poziom naczyń biodrowych po lewej stronie stanowi punkt orientacyjny dla lokalizacji esicy. Odbytnicę najlepiej uwidocznimy przy wypełnionym pęcherzu moczowym.
Badanie w czasie rzeczywistym. Przekrój podłużny przez podbrzusze. Odbytnica wypełniona płynną treścią.
Okolicę krętniczo-kątniczą odnajdujemy w prawym dole biodrowym – prowadząc głowicę w dół wzdłuż wstępnicy albo śledząc końcowy odcinek jelita krętego. Punktem orientacyjnym są naczynia biodrowe po stronie prawej. Zastawkę Bauhina rozpoznajemy w miejscu ujścia jelita krętego do kątnicy, po charakterystycznym wpukleniu ściany do światła kątnicy. W tej okolicy oceniamy również węzły chłonne krezkowe.
Wyrostek robaczkowy oceniamy razem z okolicą krętniczo-kątniczą. Możemy zacząć od głowicy konweksowej, żeby zorientować się w topografii, ale właściwą ocenę prowadzimy głowicą liniową o wysokiej częstotliwości.
Punktem wyjścia jest kątnica. Odnajdujemy ją w prawym dole biodrowym, a następnie prowadzimy głowicę wzdłuż jej tylno-przyśrodkowego obrysu, poniżej ujścia jelita krętego – tam najczęściej odchodzi podstawa wyrostka. Pomagają dwa punkty orientacyjne: naczynia biodrowe oraz mięsień lędźwiowy większy, na których tle wyrostek bywa najlepiej widoczny. Skanujemy techniką stopniowanego ucisku, w projekcji poprzecznej i podłużnej, obracając głowicę wzdłuż przebiegu wyrostka – jego położenie bywa zmienne – może znajdować się za kątnicą lub w miednicy mniejszej.
Prawidłowy wyrostek rozpoznajemy po tym, że jest to ślepo zakończona struktura rurkowata odchodząca od kątnicy, o zachowanej budowie warstwowej ściany i bez perystaltyki. Poddaje się uciskowi głowicą. Wymiar przednio-tylny prawidłowego wyrostka najczęściej nie przekracza 6 mm, ale sam wymiar nie rozstrzyga o rozpoznaniu ostrego zapalenia wyrostka robaczkowego – u części zdrowych dzieci wyrostek może być szerszy. Pomiar wykonujemy w przekroju poprzecznym, od zewnętrznego do zewnętrznego zarysu ściany. Oceniamy również zawartość wyrostka, tkankę tłuszczową wokół wyrostka oraz unaczynienie ściany.
Nieuwidocznienie wyrostka nie jest równoznaczne z obrazem prawidłowym i nie wyklucza choroby – zarówno u zdrowych, jak i u chorych dzieci wyrostek może być niewidoczny.
Pomiar wymiaru przednio-tylnego wyrostka robaczkowego.
Kompletne, powtarzalne badanie przewodu pokarmowego u dziecka obejmuje następujące elementy oceny:
Wyślij do nas wiadomość, a my postaramy się odpowiedzieć jak najszybciej (jak tylko skończymy badanie 🙂)
Napisz
Jestem absolwentem Wydziału Lekarskiego Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. W 2020 uzyskałem tytuł specjalisty z dziedziny pediatrii, a w 2023 roku stopień doktora nauk medycznych na podstawie pracy dotyczącej możliwości wykorzystania ultrasonograficznej elastografii wątroby w onkologii dziecięcej...
